Om welke gestoffeerde meubels het ook gaat: vroeg of laat komt altijd de materiaalvraag op. Wat mag het zijn: een natuurproduct of kunststof, origineel of imitatie? Vooral als het om leer gaat, lopen de meningen sterk uiteen. Alleen vanuit het perspectief van een dierenbeschermer is die afweging eenvoudig. Voor leer moeten dieren hun leven laten en dat is onacceptabel, punt. Aan de andere kant kleeft er tot op de dag van vandaag een slechte reputatie aan kunstleer. Zo zou het transpiratie bevorderen, goedkoop aanvoelen en ook minder slijtvast zijn dan echt leer. Klopt dat?
De vooroordelen onder de loep
Eigenlijk zouden wetenschappers zich uitvoerig over dit onderwerp moeten buigen. Maar ook zonder reageerbuis of bunsenbrander zijn er enkele belangrijke aanwijzingen te vinden voor de verschillen tussen leer en kunstleer, die op hun beurt leiden tot voor- en nadelen. Een beetje materiaalkennis helpt daarbij bijvoorbeeld al enorm. Het onderwerp „leer of kunstleer” is natuurlijk vooral interessant als het gaat om het gebruik ervan als bekleding van meubels. Een leren jas of een paar echte leren schoenen is weliswaar ook een aankoop voor vele jaren en dus een flinke investering. Maar uiteindelijk is kleding ook altijd onderhevig aan modetrends.
Bij meubels ligt dat anders. De Chesterfield-bank, de Bauhaus-bank of de clubfauteuil zijn klassiekers die in bijna elke omgeving goed tot hun recht komen. Ook op kantoor heeft leer zich vooral in directiekamers bewezen: de directiestoel bureaustoel, de vergaderstoel of de high-end bureaustoel oogt meteen vele malen exclusiever wanneer hij niet is bekleed met kunststof, stof of mesh, maar met leer. Of juist met kunstleer. Qua uiterlijk zijn de twee materialen (leren bureaustoel of kunstleren bureaustoel) allang niet meer van elkaar te onderscheiden. Voorbij zijn de tijden dat je kunstleer al van drie meter afstand kon herkennen aan het feit dat een van de bestanddelen een kunststofverbinding is. Inmiddels zijn fabrikanten van kunstleren bureaustoelen erin geslaagd de natuurlijke nerfstructuur van echt leer bedrieglijk goed na te bootsen. Op alle andere punten verschillen origineel en imitatie echter fundamenteel van elkaar.
Een nauwkeurige blik op het origineel
Leer is een natuurproduct. Om precies te zijn gaat het om dierenhuid die door een chemisch proces houdbaar wordt gemaakt. Het wordt gewonnen uit de zogenoemde lederhuid van een dier door deze te looien. Tijdens dit proces wordt de bederfelijke huid, die onderhevig is aan natuurlijke afbraakprocessen, omgevormd tot een duurzamer product. Na het looien heeft het leer een gladde en een ruwe kant. De gladde kant wordt de „nerfzijde“ genoemd en heeft een fijne, individuele oppervlaktestructuur. De keerzijde, de „vleeszijde“, heeft een ruwere oppervlakte.
Pas tijdens de verdere verwerking krijgt leer het uiterlijk dat je kent van toepassingen in kleding, meubels of schoenen. Voor nubuckleer bijvoorbeeld wordt de nerfzijde van het leer met fijn schuurpapier opgeruwd, terwijl bij suède juist de vleeszijde wordt opgeschuurd. Voor een gladleren jas zou het materiaal met meerdere lagen bindmiddelen, pigmenten en additieven worden bespoten en vervolgens worden gestreken, gepolijst of gestampt, zodat de coating stevig op het leer verankerd is. Door deze behandeling wordt het slijtvaster en kan het zowel mat blijven als van glans worden voorzien. Voor lakleer is een andere behandeling nodig: met behulp van olielak, koudlak of folielak wordt leer omgevormd tot glanzend lakleer.
Dat het natuurproduct leer bij de meeste mensen nog altijd hoog aangeschreven staat, is ook te verklaren met een blik op het verleden: de geschiedenis ervan is nauw verbonden met de geschiedenis van de mensheid. Naast hout, steen en wol is het een van de vroegst gebruikte materialen ooit en dient het de mens in veel opzichten: als materiaal voor schoenen, kleding en wapens, maar ook als grondstof voor tassen en sieraden, als bekleding voor kisten en kistjes of meubels. Niet zelden ook als materiaal voor onderkomens – de bekendste is waarschijnlijk de „tipi“, een tent van herten- en buffelleer die door de oorspronkelijke bewoners van Noord-Amerika relatief eenvoudig kon worden opgezet en afgebroken.
Een nauwkeurige blik op de kopie
Kunstleer is daarentegen relatief jong. Omdat de productiekosten van leer vrij hoog zijn, hebben vindingrijke mensen al vroeg geprobeerd een vervanger voor echt leer te maken. Pas dankzij de mogelijkheden van de moderne chemie is het gelukt een product te ontwikkelen dat op het natuurproduct lijkt – maar in zijn eigenschappen wezenlijk anders is.
Dat komt vooral doordat kunstleer een samengesteld materiaal is van een textiele basisdrager, dus een machinaal geweven doek, en een toplaag van kunststof. Voor het weefsel worden natuurlijke vezels gebruikt, of kunstmatige vezels en soms zelfs mengvormen daarvan. De coating bestaat uit zacht-PVC of uit polyurethaan. Om ervoor te zorgen dat kunstleer ook qua gevoel dicht bij het origineel komt, wordt de coating chemisch opgeschuimd of mechanisch opgeklopt.
Kunstleer gaat al lang niet zo lang mee als leer, namelijk pas sinds enkele decennia. De poging om een voordelig alternatief te vinden bestaat echter waarschijnlijk al langer, zoals een blik in de klassieker „Mercks Warenlexikon“ laat zien. In de derde editie van het „Naslagwerk van warenkennis voor handel, industrie en ambacht“ uit 1884 is onder het lemma „Ledersurrogaten“ het volgende te vinden: „Dit zijn kunstproducten die leer moeten vervangen. Men heeft zich al lange tijd ingespannen om zulke producten te maken, zonder dat het gelukt is een fabricaat uit te vinden dat aan alle eisen voldoet en met name bepaalde leersoorten te vervangen.“
Op deze weinig flatterende beschrijving volgt de nuancering dat er toch enkele surrogaten zijn voortgebracht die leer ten minste in bepaalde gevallen kunnen vervangen of, wat de bestendigheid tegen water en weersinvloeden betreft, zelfs kunnen overtreffen.
De nieuwkomer: vegan leer
Tegenwoordig zijn vegan materialen & levensstijlen helemaal in trek. Dat geldt ook voor vegan leer, dat volledig zonder dierlijke producten of bijproducten wordt gemaakt. Hoewel vegan leer een kunstmatig, synthetisch materiaal is, kun je het niet zomaar gelijkstellen aan elk soort kunstleer. Helaas wordt hier vaak aan greenwashing gedaan, omdat niet elke soort kunstleer automatisch vegan is. Veel soorten PU-leer zijn namelijk niet diervriendelijk geproduceerd. Controleer daarom vóór aankoop het etiket om meer informatie over de leerimitatie te krijgen. Ook kunstleer dat van PVC is gemaakt, geldt niet als vegan, omdat bij de productie benzine, aardgas en olie worden gebruikt. Daarom wordt vegan leer vaak gemaakt van kurk of speciale paddenstoelen. Ook bij het reinigen vraagt vegan leer meer zorg dan gewoon kunstleer. Het is daarom verstandig je vooraf goed te informeren. Desondanks is vegan leer een goede manier om een hoogwaardige leren stoel te krijgen en tegelijk het dierenwelzijn te beschermen.
Standoff: een vergelijking van beide materialen
Daarmee zitten we al tot over onze knieën in de verschillen tussen deze twee producten, die er optisch vergelijkbaar uitzien maar inhoudelijk toch totaal van elkaar verschillen. Door hun verschillende structuur gaan de twee materialen ook anders om met water, vuur of mechanische belasting.
Water
Terwijl kunstleer bijna waterdicht genoemd kan worden, vooral dankzij de kunststofcoating, dringt vocht bij echt leer door de natuurlijke poriën heen. Tot een bepaalde hoeveelheid water gebeurt er natuurlijk niets, maar afhankelijk van hoe sterk vloeistof op het natuurmateriaal inwerkt, komt het er op een gegeven moment toch doorheen.
Mechanische belasting
Afhankelijk van het productieproces en de kwaliteit van het kunstleer is het bijna onverwoestbaar. Het verandert niet van vorm bij sterke mechanische belasting en is – behalve natuurlijk met behulp van scherpe voorwerpen – met normale kracht ook niet te doorboren. Echt leer daarentegen verliest relatief snel zijn vorm, rekt uit bij trekbelasting en deukt in bij eenzijdige slijtage.
Vuur
Kunstleer kan lichaamswarmte en ook zonlicht tot op zekere hoogte goed verdragen, maar is relatief snel ontvlambaar. Een brandende sigaret zou het niet overleven, en met een gewone aansteker kan het in brand worden gestoken. Bij echt leer stuit zelfs een bunsenbrander op zijn grenzen: zelfs bij de hoogste temperaturen smeult het hooguit – al stinkt het daarbij wel verschrikkelijk.
Onderhoud
Beide materialen zijn ongeveer even ongevoelig voor vlekken. Bijna elk soort vuil en resten van vloeistoffen kun je met het juiste huismiddeltje zowel uit kunstleer als uit echt leer verwijderen. Kunstleer blijkt onderaan de streep onderhoudsvriendelijker: echt leer heeft van tijd tot tijd een behandeling met olie of was nodig, zodat het zijn soepelheid niet verliest.
Comfort
Het bekendste vooroordeel over kunstleer luidt: je zweet er sneller op. Hier geldt heel duidelijk: hoe goedkoper de bureaustoel van kunstleer is gemaakt, hoe eerder die aanname klopt. Dat komt door de kunststof die in de coating is gebruikt: die laat wel geen water door in het weefsel, maar ook geen lucht naar buiten. Wat het gevoel betreft, is er inmiddels veel veranderd. Terwijl kunstleer een jaar of tien geleden meestal nog heel eenvoudig op gevoel te herkennen was, lijken origineel en imitatie door moderne productiemethoden tegenwoordig verrassend veel op elkaar.
Ecologische beoordeling
Bij de ecologische beoordeling van leer en kunstleer spelen verschillende factoren een rol. Daaronder vallen onder meer de gebruikte basismaterialen, de productie en de verwerking. Daarom is het niet mogelijk om in algemene zin te zeggen welk materiaal in principe de betere keuze is.
Bij leer zijn bijvoorbeeld de herkomst van de dierenhuid, het looiproces en de verdere verwerking relevant. Afhankelijk van de productiemethode kunnen de gebruikte stoffen en de benodigde hulpbronnen verschillen.
Bij kunstleer hangt de beoordeling onder meer af van de gebruikte materiaalsamenstelling en de productiemethode. Vaak worden kunststoffen zoals polyurethaan (PU) of polyvinylchloride (PVC) gebruikt. Ook hier kunnen productiemethoden en materiaalsamenstellingen per product verschillen.
Wie bij de keuze van een bureaustoel rekening wil houden met ecologische aspecten, moet daarom letten op concrete informatie over het betreffende product en de fabrikant. Uitspraken over de milieueffecten moeten gebaseerd zijn op begrijpelijke en controleerbare informatie.
Prijs
Als het om de kosten gaat, ligt kunstleer duidelijk voor. Afhankelijk van productie en kwaliteit ligt de prijs van kunstleer circa 50 tot 70 procent lager dan die van echt leer.
Conclusie
Objectief bekeken is het nauwelijks te geloven waarom kunstleer nog altijd zo'n slechte reputatie heeft: het is voordeliger, slijtvaster en bovendien individueler te produceren dan echt leer. Dat kunstleer transpiratie meer bevordert, kan bij schoenen en kleding inderdaad van belang zijn.
Bij kantoormeubelen resp. bureaus is dit punt daarentegen te verwaarlozen; en alle andere punten zijn duidelijke voordelen: stoelen slijten minder snel, banken zijn makkelijker schoon te maken en bureaustoelen ogen stijlvol en zijn verkrijgbaar in veel kleuren.
Let voor het onderhoud van leer en kunstleer ook op het artikel Materiaalonderhoud voor bureaustoelen: biologische zeep voor wol, water voor leer.