Het aantal niet-gemelde gevallen is hoog en de gevolgen zijn ernstig. En toch komt pesten in Duitse kantoren net zo vaak voor als bureaus, bureaustoelen of telefoons. Pesten of psychologische terreur op de werkplek heeft niets te maken met af en toe plagen; het is een aanval op de mentale en mogelijk fysieke gezondheid van medewerkers. Er bestaat momenteel geen aparte ‘pestparagraaf’ in het strafrecht; in ernstige gevallen wordt voor dergelijke daden gebruik gemaakt van lichamelijk letsel, dwang, belediging of laster. Het is de hoogste tijd voor een fundamenteel gesprek over een ernstig gevaar op de werkvloer. Als collega’s deel je het Bureau, gaat samen lunchen en toch is hier soms voorzichtigheid geboden.
Wat is pesten?
Om het fenomeen ‘pesten’ consequent tot op de bodem uit te zoeken, pakken we het fijne taalhulpmiddel meteen aan het begin uit. Je zou kunnen denken dat een anglicisme dat in het Duitse taalgebruik wordt overgenomen op zijn minst precies hetzelfde betekent als in zijn moedertaal. Maar dat doet hij slechts in beperkte mate: het Engelse ‘mobbing’ verwijst eigenlijk naar een staat, namelijk ‘beledigd zijn’ of ‘door iets omringd zijn’. Als zelfstandig naamwoord wordt het op dezelfde manier gebruikt als het Duits, maar het Engels kent nog steeds een aantal ontwikkelingsstadia: eerst ‘mobbing’ (intimiderend), dan ‘intimiderend’ (intimiderend, pesten) en ten slotte het woord dat een proces beschrijft zoals het Engelse ‘mobbing’: ‘pesten’.
Pesten of pesten – wat is dat gezeur over woorden?
Iemand die ooit met psychologische terreur op de werkvloer te maken heeft gehad, zal aan zulke details veel belang hechten. Echt pesten heeft net zo weinig met pesten te maken als met intimidatie. Het is waar dat iemand die op het werk pest of lastigvalt, duidelijk een grens overschrijdt, en niet alleen die van fatsoen. Maar echt pesten gaat verder dan een ontsporing die kan voortkomen uit een brandende woede. Als je kijkt naar de vele woordbetekenissen van ‘pesten’, kom je dichter bij de zaak: ‘tiranniseren’, ‘lastigvallen’ of ‘intimideren’ bijvoorbeeld. De pestkop, d.w.z. de ‘pestkop’, wordt een ‘tiran’ of ‘brutale kerel; misdadiger’ genoemd. Brutaliteit en tirannie hebben een andere kwaliteit en een langere uithoudingsvermogen dan het kortetermijngeweld bij het overschrijden van grenzen. Psychologische terreur, de juiste vertaling van ‘pesten’, slaat echter de spijker op de kop. Het zijn niet alleen de slachtoffers van pesterijen die zich afvragen waarom het überhaupt nodig is een vals anglicisme te gebruiken voor iets dat de Duitse taal heel precies kan beschrijven.
Niettemin is pesten een synoniem geworden voor psychologische terreur op de werkplek. Vanwege de mogelijkheid om mensen anoniem op internet te beledigen, heeft het woord een uitloper gekregen als ‘cyberpesten’. De kern van deze uitweiding: psychologische terreur op de werkplek heeft andere dimensies dan pesten of intimidatie, wat kan overeenkomen met een opflakkering van emoties. Integendeel, psychologische terreur vereist koude berekening. Als je een definitie wilt benaderen, kan ‘pesten’ worden omschreven als de intentie om een andere persoon uit een bepaalde sociale groep te laten walgen met gerichte, herhaalde en regelmatige intimidatie. Het is geen wonder dat de werkplek de meest voorkomende setting voor dergelijke aanvallen is geworden. De concurrentie is hevig; En iedereen die niet de wil heeft om zich door prestaties heen te werken, pest zichzelf een weg naar buiten. Het zijn zeker niet alleen gelijkwaardige collega’s die elkaar pesten. Pesten gebeurt vaak van boven naar beneden – een bijzonder verraderlijke vorm van psychologische terreur, omdat de getroffenen zichzelf nog minder goed kunnen verdedigen dan tegen hiërarchisch gelijken.
Over de geschiedenis van de term ‘pesten’
Het feit dat collega’s en superieuren elkaar belasteren en isoleren om elkaar op de lange termijn uit te putten, is gedrag dat uiteraard veel ouder is dan de term die het beschrijft. Het verscheen voor het eerst in de publieke en economische discussie begin jaren negentig. Volgens een representatief onderzoek voor de Bondsrepubliek Duitsland door het Federaal Instituut voor Veiligheid en Gezondheid op het werk waren er op dat moment in alle arbeidsgroepen steeds meer meldingen van aanvallen, intimidatie of sociale uitsluiting door collega's, collega's of leidinggevenden. Uit eerste onderzoeken die in de Scandinavische regio werden uitgevoerd door een groep wetenschappers onder leiding van de inmiddels overleden psycholoog en pionier op het gebied van pestonderzoek Heinz Leymann, bleek destijds dat pesten allesbehalve een marginaal fenomeen was. De publicatie van de studie had een enorme impact in de Bondsrepubliek: zorgverzekeraars, vakbonden en kerken hebben de kwestie aangepakt. De eerste zelfhulpgroepen, bedrijfsinitiatieven en zelfs een landelijk meldpunt werden opgericht.
2002: Het eerste Duitse pestrapport
Na de millenniumwisseling werd het eerste pestrapport voor Duitsland gepubliceerd, dat was gebaseerd op representatieve gegevens. De resultaten over psychologische terreur op de werkvloer waren onder meer: Ruim een miljoen werkende Duitsers hadden last van pesterijen, waarbij oudere werknemers een groter risico liepen, maar werknemers onder de 25 jaar het meest getroffen werden. De hoogste risicofactor voor pesten bevond zich in de beroepsgroep van maatschappelijk werkers, sociale onderwijzers en onderwijzers – op afstand gevolgd door verkooppersoneel, bank- en verzekeringsspecialisten, technici en professionals in de gezondheidszorg, IT-specialisten en boekhoudkundigen, maar ook door mensen die op kantoor werken. Gesorteerd op bedrijfstak had de uitgeverijsector de scherpste ellebogen, gevolgd door de hout-, krediet- en elektriciteitssector.
Het was belangrijk voor de auteurs van het onderzoek om op te merken dat de term ‘pesten’ vaak op ongepaste wijze werd gebruikt – wat vijftien jaar later nog steeds waar is. Ze wezen erop dat zelfs geïsoleerde beschimpingen en ruzies op de werkplek al snel als pesten worden omschreven. Omdat psychologische terreur op de werkvloer in de wetenschappelijke literatuur nauwelijks consequent wordt gedefinieerd als pesten, baseerden ze zich grotendeels op Leymanns omschrijving van pesten als ‘negatieve communicatieve acties die tegen een persoon zijn gericht (door een of meer anderen) en die heel vaak en over een langere periode voorkomen en zo de relatie tussen dader en slachtoffer karakteriseren’. De auteurs hebben daarom voor hun werk de volgende definitie afgeleid: ‘Onder pesten wordt verstaan dat iemand op het werk het slachtoffer wordt, lastiggevallen of benadeeld wordt, vaak gedurende een langere periode.’
Stijgende trend: Pesten is en blijft een probleem
Natuurlijk is er altijd sprake geweest van pesten. Uit individuele onderzoeken en onderzoeken blijkt echter dat de bereidheid om collega’s het leven moeilijk te maken met gerichte aanvallen de laatste tijd is toegenomen. Aan de andere kant is het probleem tegenwoordig bekender en zijn het niet alleen de ondernemingsraad, vakbonden of belangenorganisaties die het gedrag van hun werknemers op het werk bijzonder scherp in de gaten houden. Zeker in tijden van steeds langere werktijden willen leidinggevenden graag zorgen voor een goede werksfeer op kantoor. Er is echter ook een hoog percentage pesterijen dat plaatsvindt uit pure verveling – zonder specifieke reden en zonder verreikende agenda. Dus collega's waar je vaak aan zit Bureaustoel op een bureaustoel moet de sfeer daar zijn. Er zijn nu scheidingswanden of kamerindelingen kantoormeubilair kan enige afstand creëren.
Dit laatste kan ook buiten de werkplek worden waargenomen. Of het nu met behulp van internet of rechtstreeks op het schoolplein is: sinds het woord ‘slachtoffer’ een vaste waarde heeft gekregen in de jeugdtaal en eerder boosaardigheid dan medelijden uitlokt, heeft pesten zich, vooral onder adolescenten, voorgedaan op een niveau dat grenst aan onmenselijkheid. De Canadese Amanda Todd heeft bekendheid verworven. In haar geval resulteerde een ongekende lastercampagne online en op het schoolplein in zelfmoord. Ook talloze jongeren tussen de 13 en 15 jaar hebben de afgelopen jaren zelfmoord gepleegd na een lange periode van directe of indirecte aanvallen. De daders, een onbepaalde groep klasgenoten, kennissen en zelfs volslagen vreemden die aan de beledigingen deelnemen, worden uiteraard nooit gepakt en kunnen dus ook niet worden bestraft.
Zo worden pestende studenten pestende werknemers. Het is daarom belangrijk dat collega's en leidinggevenden waakzaam blijven met betrekking tot psychologische terreur op de werkplek en zelfs geen gedrag tolereren dat als pesten kan worden aangemerkt.