Het aantal niet-gemelde gevallen is hoog, de gevolgen zijn ernstig. Toch komt pesten net zo vanzelfsprekend voor in Duitse kantoren als bureaus, bureaustoelen of telefoons. Pesten, oftewel psychoterror op de werkplek, heeft niets te maken met af en toe wat plagerijen; het is een aanval op de mentale en mogelijk ook lichamelijke gezondheid van medewerkers. Er bestaat tot nu toe weliswaar geen aparte „pestparagraaf“ in het strafrecht – in ernstige gevallen gelden mishandeling, dwang, belediging of smaad voor dergelijke daden. Hoog tijd dus om het eens grondig te hebben over een serieus te nemen gevaar op de werkplek. Als collega’s deel je de bureau, ga je samen lunchen en toch is hier soms voorzichtigheid geboden.
Wat is pesten?
Om het fenomeen „mobbing“ consequent tot op de bodem uit te zoeken, halen we meteen aan het begin de taalkundige fijnschaaf tevoorschijn. Je zou denken dat een anglicisme dat in het Duits is overgenomen, op zijn minst exact hetzelfde betekent als in de oorspronkelijke taal. Maar dat is maar gedeeltelijk zo: het Engelse „mobbing“ duidt eigenlijk een toestand aan, namelijk „lastigvallend“ of „iets omringend“. Als zelfstandig naamwoord wordt het wel op een vergelijkbare manier gebruikt als in het Duits, maar het Engels kent nog een paar gradaties: eerst „mobbing“ (lastigvallen), dan „harrassing“ (hinderlijk, intimiderend) en ten slotte het woord dat een proces beschrijft zoals het Denglish „Mobbing“: „bullying“.
Bullying of pesten – wat moet die woordkloverij?
Iemand die ooit met psychoterror op de werkplek is geconfronteerd, zal veel waarde hechten aan zulke nuances. Echt pesten heeft namelijk net zo weinig met schelden te maken als met lastigvallen. Natuurlijk overschrijdt iemand die op het werk tekeergaat of anderen lastigvalt duidelijk een grens, en niet alleen die van fatsoen. Maar echt pesten gaat verder dan een uit de hand gelopen uitbarsting die misschien uit gloeiende woede is ontstaan. Als je kijkt naar de vele betekenissen van het woord „bullying“, kom je dichter bij de kern: daar staan bijvoorbeeld „tiranniseren“, „treiteren“ of „intimideren“. Degene die anderen treitert, dus de „bully“, wordt omschreven als „tiran“ of „brutale kerel; vechtersbaas“. Brutaliteit en tirannie hebben een andere kwaliteit en vergen meer uithoudingsvermogen dan een kortstondige grensoverschrijding. Psychoterror, de juiste vertaling van „bullying“, slaat echter precies de spijker op de kop. Niet alleen slachtoffers van pesten vragen zich dan ook af waarom het eigenlijk nodig is om een onjuist anglicisme te gebruiken voor iets dat de Duitse taal heel nauwkeurig weet te beschrijven.
Toch heeft Mobbing zich als synoniem voor psychoterror op de werkplek gevestigd. Doordat mensen op internet anoniem met beledigingen kunnen worden bestookt, heeft het woord er met „Cyber-Mobbing“ (Engels: cyber-bullying) een afgeleide bij gekregen. De kern van deze uitweiding: psychoterror op de werkplek speelt zich af in heel andere dimensies dan schelden of lastigvallen, wat het gevolg kan zijn van een opvlammende emotie. Psychoterror vereist daarentegen juist koele berekening. Als je een definitie wilt benaderen, kun je „Mobbing“ omschrijven als de bedoeling om iemand met gerichte, herhaalde en regelmatige pesterijen uit een bepaalde sociale groep weg te pesten. Geen wonder dat de werkplek het vaakst het toneel van zulke aanvallen is geworden. De concurrentiedruk is groot; en wie niet in huis heeft om zich met prestaties omhoog te werken, pest zich de weg wel vrij. Daarbij zijn het zeker niet alleen collega’s op hetzelfde niveau die elkaar tiranniseren. Vaak wordt er ook van boven naar beneden gepest – een bijzonder perfide vorm van psychoterror, omdat betrokkenen zich daar nog minder tegen kunnen verweren dan tegen hiërarchisch gelijkgestelden.
Over de geschiedenis van het begrip „Mobbing“
Dat collega’s en leidinggevenden elkaar zwartmaken en isoleren om elkaar op de lange duur uit te putten, is natuurlijk gedrag dat veel ouder is dan de term die het beschrijft. Begin jaren 1990 dook die voor het eerst op in het publieke en economische debat. Volgens een representatief onderzoek voor de Bondsrepubliek Duitsland van de Bundesanstalt für Arbeitsschutz und Arbeitsmedizin werd in die tijd in toenemende mate en dwars door alle beroepsgroepen heen melding gemaakt van aanvallen, pesterijen of sociale uitsluiting door collega’s of leidinggevenden. Eerste onderzoeken, die in Scandinavië werden uitgevoerd door een groep wetenschappers rond de inmiddels overleden psycholoog en pionier in pestonderzoek Heinz Leymann, lieten toen al zien dat pesten allesbehalve een randverschijnsel was. De publicatie van het onderzoek sloeg in als een bom in de Bondsrepubliek: zorgverzekeraars, vakbonden en kerken hielden zich met het onderwerp bezig. Er werden eerste zelfhulpgroepen, bedrijfsinitiatieven en zelfs een landelijke hotline opgezet.
2002: Het eerste Duitse pestrapport
Na de millenniumwisseling verscheen vervolgens het eerste pestrapport voor Duitsland, dat op representatieve gegevens was gebaseerd. De resultaten over psychoterror op de werkplek waren onder meer: ruim een miljoen werkende Duitsers had te lijden onder pesten, waarbij oudere werkenden aan een verhoogd risico waren blootgesteld, maar mensen onder de 25 het zwaarst werden getroffen. De hoogste risicofactor voor pesten gold voor de beroepsgroep van maatschappelijk werkers, sociaal pedagogen en opvoeders – op ruime afstand gevolgd door verkooppersoneel, bank- en verzekeringsspecialisten, technici en beroepen in de gezondheidszorg, IT-specialisten en boekhoudkundigen, evenals mensen die in kantoorberoepen werkzaam zijn. Gerangschikt naar sector had de uitgeverijbranche de scherpste ellebogen, gevolgd door de hout-, krediet- en elektriciteitsbranche.
De auteurs van het onderzoek vonden het belangrijk op te merken dat de term „Mobbing“ vaak onjuist werd gebruikt – wat overigens ruim 15 jaar later nog steeds geldt. Ze wezen erop dat op de werkplek ook losse pesterijen en conflicten te snel als pesten worden bestempeld. Omdat ook in de wetenschappelijke literatuur psychoterror op de werkplek nauwelijks eenduidig als pesten wordt gedefinieerd, baseerden zij zich grotendeels op Leymanns beschrijving van pesten als „negatieve communicatieve handelingen die tegen een persoon gericht zijn (door een of meer anderen) en die zeer vaak en gedurende een langere periode voorkomen en daarmee de relatie tussen dader en slachtoffer kenmerken“. De auteurs leidden daaruit voor hun werk de volgende definitie af: „Onder pesten moet worden verstaan dat iemand op de werkplek vaak en gedurende langere tijd wordt lastiggevallen, getreiterd of benadeeld en buitengesloten.“
Stijgende tendens: pesten is en blijft een probleem
Natuurlijk werd er altijd al gepest. Uit afzonderlijke onderzoeken en studies blijkt echter dat de bereidheid om collega's het leven zuur te maken met gerichte aanvallen de laatste tijd is toegenomen. Aan de andere kant is het probleem tegenwoordig bekender en kijken niet alleen de ondernemingsraad, vakbond of belangenverenigingen met extra scherpe aandacht naar het gedrag van hun medewerkers op de werkplek. Juist in tijden van steeds langere werktijden letten leidinggevenden erop dat er op kantoor een goed werkklimaat heerst. Toch is er ook een hoog percentage pesterijen dat uit pure verveling ontstaat – zonder concrete aanleiding en zonder bredere agenda. Als collega zit je vaak met je bureaustoel naast de bureaustoel van een ander, dan moet de sfeer wel goed zijn. Inmiddels kunnen scheidingswanden of ook de indeling met kantoormeubelen voor wat meer afstand zorgen.
Dat laatste is ook buiten de werkplek te zien. Of het nu met behulp van internet is of direct op het schoolplein: sinds het woord „slachtoffer“ zich in jongerentaal als scheldwoord heeft gevestigd en eerder spot dan medelijden oproept, wordt er vooral onder jongeren gepest op een niveau dat ronduit mensonterend is. De Canadese Amanda Todd kreeg trieste bekendheid. In haar geval eindigde een ongekende haatcampagne op internet en op het schoolplein uiteindelijk in zelfmoord. Tal van jongeren tussen 13 en 15 jaar maakten in de afgelopen jaren na een lange periode van directe of indirecte aanvallen eveneens een einde aan hun leven. De daders, een ongrijpbare zwerm van klasgenoten, bekenden en zelfs volslagen vreemden die aan de beledigingen meedoen, worden natuurlijk nooit gepakt en kunnen daarom ook niet worden gestraft.
Van pestende scholieren worden dus pestende werknemers. Daarom is het voor collega's en leidinggevenden des te belangrijker om alert te blijven op psychoterror op de werkplek en gedrag dat als pesten kan worden aangemerkt, nog niet in de kiem te smoren.