Goede voornemens zijn niet uitsluitend iets voor de jaarwisseling. Ook aan het einde van het vakantieseizoen zijn ambitieuze plannen populair. Daarbij gaat het echter minder om het losbandige leven dat men tijdens een stevige nieuwjaarskater graag afzweert, maar eerder om de hectische variant ervan: stress. Een paar weken vrij kunnen je de ogen openen voor ingesleten patronen in het dagelijkse kantoorleven die stress veroorzaken. “Vanaf nu pak ik het ontspannen aan”, is een veelvoornemen na de vakantie – dat meestal niet wordt volgehouden. Want stress is vaak ook het product van ingesleten, foutieve processen binnen het team – en zulke geperfectioneerde slechte gewoonten verdwijnen niet door zelfs het beste voornemen. De oplossing is dus om zelf een doeltreffende strategie te bedenken om met stress om te gaan. Om dat te kunnen, moet je weten hoe stress ontstaat. In een serie met de naam „Wegen naar stressbeheersing“ gaan we dieper in op de zogenoemde ziekte van deze tijd. Deel één behandelt de basis: wat is stress eigenlijk?
Als we beter kijken, zien we dat stress in de meest uiteenlopende vormen en situaties voorkomt en ons zowel tot buitengewone prestaties kan aanzetten als ons lichamelijk en geestelijk kan belasten. Daarom is het van doorslaggevend belang HOE we stress ervaren en hoe we die weten te verwerken. En dat leidt onvermijdelijk tot de vraag WAAR we stress tegenkomen. Want terwijl we ons in de privésfeer meestal gemakkelijk aan een stresssituatie kunnen onttrekken, is stress verminderen op de werkplek voor ons aanzienlijk lastiger. Dan komen vragen op zoals:
Wat is stress eigenlijk?
‘Know your enemy’, luidt een levenswijsheid die in het Angelsaksische taalgebied veel wordt gebruikt: ‘Ken je vijand’. Ze wordt toegeschreven aan de Chinese generaal en militair strateeg Sun Tzu, die in de 6e eeuw voor Christus een boek schreef met de titel ‘The Art Of War’ of ‘De kunst van het oorlogvoeren’. Het geldt tot op de dag van vandaag als standaardwerk over ‘strategie’ en wordt behalve door militaire strategen ook door managers gelezen. Volgens de gangbare vertaling schrijft de generaal daarin: ‘Ken je vijand en ken jezelf, dan zul je in honderd veldslagen niet één keer verslagen worden.’ De eerste stap van een doeltreffende strategie voor stressbeheersing moet dus zijn om stress recht in het onrustige gezicht te kijken.
Om te beginnen is stress op zichzelf niet goed of slecht, maar iets vrij neutraals. Volgens de definitie is stress – het woord is afgeleid van het Latijnse ‘stringere’, aanspannen, en staat in het Engels voor ‘druk’ en ‘spanning’ – een psychische en fysieke reactie bij levende wezens die wordt veroorzaakt door specifieke prikkels van buitenaf. Daardoor ben je in staat om bijzondere eisen het hoofd te bieden. Daarnaast staat het woord ook voor de lichamelijke en geestelijke belasting die daardoor ontstaat.
Stress is belangrijk om te overleven
In de evolutie speelt stress dus een centrale rol in het overleven van mensen en dieren. Wat er namelijk gebeurt bij een acute gevaarsituatie, is het volgende: Het bijnierhormoon adrenaline komt vrij en zet zo een vegetatieve reactieketen in gang die de bloedsuiker, de bloeddruk en de algemene spanningstoestand van de spieren verhoogt. Daardoor raakt de relatief trage verwerking door de grote hersenen op de achtergrond en krijgt het schematische beslissingspatroon van de hersenstam voorrang. Anders gezegd: Het levende wezen beslist sneller, maar wel met een hogere foutmarge.
Waar in de oertijd natuurlijk geen haan naar kraaide, om het maar eens wat losjes te zeggen. Stel je de doorsnee holenmens voor die voor zijn grot met zuidplateau van de dag geniet en plots iets opvallend gestreepts door het struikgewas ziet schieten. Dat hij in een stressreactie voor zijn leven kon rennen of in het aangezicht van opgegeten worden bovenmenselijk lijkende krachten vrijmaakte om de rondzwervende sabeltandtijger met een knuppel op de vlucht te jagen, zorgde voor zijn overleving. Precies zo vergaat het ook de doodgewone eekhoorn of de veldhamster die plotseling oog in oog staat met een roofdier: De knaagdieren kunnen, zij het in paniek, hun heil zoeken in de vlucht en verliezen geen kostbare, levensbepalende seconden met nadenken over waarheen ze nu moeten vluchten.
STRESS KAN VEEL OORZAKEN HEBBEN.
Er is de heel normale stress die ontstaat wanneer je voor een situatie staat en geen mogelijkheid ziet om die het hoofd te bieden: bijvoorbeeld te krappe deadlines op het werk, een te hoge werklast, algemene overbelasting of een baan die veel tijd vraagt, maar niet genoeg geld oplevert. Stress kan echter ook van fysieke aard zijn: kou, hitte, lawaai, uitlaatgassen of zonnestraling – natuurlijk zonder mogelijkheid om eraan te ontsnappen. Hoe dan ook: als stress regelmatig voorkomt of gedurende een lange periode aanhoudt zonder mogelijkheid tot herstel, kan die je gezondheid negatief beïnvloeden. Artsen zijn het erover eens dat het immuunsysteem onder stress lijdt en dat dit in het ergste geval zelfs kanker tot gevolg kan hebben.
De reden daarvoor ligt in de aard van de zaak: omdat de meeste mensen tegenwoordig lichamelijk nauwelijks nog op stress hoeven te reageren en op de bureaustoel minder vaak de strijd aangaan met wilde dieren dan met factoren waartegen ze zich mentaal moeten verweren, worden de stresshormonen niet afgebroken. Anders gezegd: het lichaam heeft die extra energieboost niet nodig – met als gevolg dat het er ziek van kan worden. Voortdurende belasting kan bijvoorbeeld leiden tot een grotere vatbaarheid voor infecties, migraine, depressies, hoge bloeddruk, hoofdpijn, spijsverteringsproblemen of een verhoogd risico op een hartaanval.
De positieve en negatieve gevolgen van stress
Voor deze vorm van stress, die de meeste mensen maar al te goed kennen, bestaat een term die in andere talen wel wordt gebruikt. Terwijl er in het Duits geen onderscheid wordt gemaakt tussen negatieve en positieve stress, spreekt men in het Angelsaksische taalgebied van „distress“ (langdurig negatieve stress; het Griekse voorvoegsel „dys“ betekent „slecht“) en van „stress“ als neutrale stress. Want een stressvolle situatie kan ook goed zijn. Dan spreekt men van „eustress“, naar het Griekse voorvoegsel „eu“, dat „wel“ of „goed“ betekent. Daarmee bedoelt men doorgaans een belasting die op korte termijn de aandacht verhoogt, maar het organisme verder niet belast.
Het beste voorbeeld daarvan is waarschijnlijk de langeafstandsloper die zich voorbereidt op een marathon, terwijl hij tot nu toe nog niet veel meer dan een paar honderd meter heeft gelopen. Hem wacht een periode van ontberingen, belasting en soms zelfs lichamelijke en psychische overbelasting. Het verschil: hij wordt niet door de situatie overvallen, maar weet vrij precies waar hij aan begint. Meer nog: hij heeft de vaste wil om zijn doel te bereiken. Op vergelijkbare wijze zijn er patiënten die een ziekte positief kunnen verwerken als ze de kans hebben gehad om zich met een geschikte copingstrategie op de komende gebeurtenissen voor te bereiden.
En opnieuw leidt een nadere blik tot een aloude conclusie: het draait om de juiste balans. Te veel stress kan negatief zijn, kortdurende of verwachte stress kan juist een positief effect hebben en zelfs tot geluksgevoelens leiden. De vijand die aan het begin werd beschreven, is dus de negatieve stress, de „distress“. Tegen onverwachte gebeurtenissen zoals een ziekte, het overlijden van een dierbare, angst om je baan, aanhoudende ruzie binnen de vriendenkring of in de familie of een natuurramp en de gevolgen daarvan kun je weinig doen, en ze zijn in ieder geval belastend. Jezelf kennen en een paar strategieën achter de hand hebben om beter met belastende situaties om te gaan, verhoogt dus niet alleen de levenskwaliteit, maar onder omstandigheden zelfs de levensduur.
Wat zijn oorzaken van stress op de werkplek?
STRESSBEHEERSING OP DE WERKPLEK – DE OORZAKEN IN KAART BRENGEN
Stress ontstaat nooit zonder reden. De biochemische processen die tijdens een stresssituatie in het lichaam worden geactiveerd, zijn altijd gebaseerd op een stressveroorzakende oorzaak – die uiteindelijk een probleem kan worden voor lichaam en geest. Wat voor ziekten in het algemeen geldt, geldt in het bijzonder voor stress. Een medicijn kan een acute pijn (bijv. hoofdpijn) verdoven, maar pas als de oorzaak van de hoofdpijn is gevonden, kan er sprake zijn van blijvend herstel. In eerste instantie is het probleemgebied op de werkplek onder te verdelen in twee groepen:
- Problemen die samenhangen met de werkzaamheden (bijv. organisatie, werklast, kwalificatie, over-/onderbelasting).
- Problemen met de werkomgeving (bijv. ergonomie, werkklimaat, leidinggevenden, collega's, klanten, leveranciers).
Wat kan ik doen tegen stress op kantoor?
STRESSBEHEERSING – METHODEN DIE ECHT HELPEN
Ook al klinkt het in eerste instantie misschien wat simpel. De beste manier om stress op de werkplek te beheersen, is ervoor te zorgen dat het helemaal niet zo ver komt. Want hoe langer we vasthouden aan vertrouwde gedragspatronen, hoe moeilijker het wordt om daaruit te breken. Richt je werkplek daarom vanaf het begin stressvrij in. Zorg met de juiste bureaustoel en bureau ervoor dat langdurig zitten geen kwelling wordt. Daarbij is een ergonomische zithouding op de bureaustoel van bijzonder belang (zithoogte, zitneiging, ondersteuning van de wervelkolom, positie van de armleuningen). Ook de overige kantoormeubelen moeten met legplanken, vakken, laden enz. zorgen voor een vlot werkproces. Voor verdere stresspreventie op de werkplek zijn ook een geluidsniveau dat je niet als storend ervaart, vanaf het begin gestructureerd werken en een haalbare werkdruk belangrijk.
Welke methoden helpen echt bij stressbeheersing op de werkplek?
STRESSBEHEERSING – METHODEN DIE ECHT HELPEN
Een belangrijke stressfactor is dat je je werk binnen de beschikbare tijd af moet krijgen. Structuur en efficiëntie helpen daarbij. Een paar tips: laat je niet voortdurend afleiden door e-mails (en open en lees ze niet steeds opnieuw). Creëer voor jezelf vaste „tijdvensters“ waarin je e-mails direct afhandelt (ofwel meteen erledigen of op opnieuw bekijken zetten). Betrek ook collega’s bij deze efficiënte manier van werken (bundel vragen en bel niet steeds over kleinigheden, maak gezamenlijke tijdvensters en neem alleen bij echt dringende zaken direct contact op). Een andere belangrijke stressfactor is gebaseerd op gezondheidsklachten die worden veroorzaakt door spanning in het lichaam. Daarbij zijn een paar oefeningen in je bureaustoel al voldoende om stressvermindering op de werkplek te bevorderen. Daarbij geldt: speel wat vaker de „wiebelkont“ in plaats van als vastgenageld naar je scherm te staren. Gebruik de kantelmechaniek van je bureaustoel, beweeg ook vanuit je middel en rek je af en toe eens goed uit. En vergeet ook in de winter niet om kort intensief te luchten, maar haal echt even goed adem. Daarna gaat het werk weer een stuk makkelijker.