Verlichting op kantoor: heldere lampen voor heldere koppen

Wat is de juiste verlichting op kantoor?

Volgens experts zou de verlichtingsmatig optimale werkplek zich in de openlucht bevinden, onder een langzaam voorbijtrekkende, dunne wolkenlaag. Een ideaal geval dat een nieuw, nog zeer kostbaar lichttegelsysteem voor kantoorplafonds kan nabootsen. Daarbij wordt het plafond voorzien van ledschermen in groot formaat, die enerzijds daglicht kunnen simuleren en anderzijds ook content kunnen weergeven. Zo is zowel functioneel licht mogelijk als de imitatie van een licht bewolkte zomerhemel.

Met ledverlichting op de werkplek creëer je een aangename en doordachte kantoorverlichting. Daarmee kunnen niet alleen kantoren ideaal worden verlicht, maar ook klinieken – overal waar daglicht nodig is. Want de lichtsterkte die deze systemen daadwerkelijk kunnen leveren, is indrukwekkend: momenteel halen ze 20.000 lux, wat ongeveer vergelijkbaar is met zomers daglicht. Zoals bij elke techniek die nog ver verwijderd is van grootschalig gebruik, geldt ook hier: voor de eindgebruiker zijn deze systemen nog behoorlijk duur. Op dit moment is het in ieder geval nog voordeliger om met wat gezond verstand en enige kennis van fysica en kleurenleer de principes van ideale werkverlichting toe te passen.
Hoewel de focus hieronder ligt op werken op de bureaustoel geldt in principe vrijwel hetzelfde voor ambachtelijke beroepen: de kleermaker moet zijn naaimachine net zo goed in het juiste licht zetten als de timmerman zijn werkbank. 

Waar moet ik op letten - wat kenmerkt goede verlichting op kantoor?

Zo gelden er verschillende waarden voor verschillende plekken op kantoor: staat een werkplek direct bij het raam, dan moet er een helderheid van 300 Lux zijn. Hoe verder die richting het midden van de ruimte of naar een binnenwand opschuift, hoe meer er 500 tot 1000 Lux vereist is. Achtergrond: de verlichtingssterkte „Lux“ wordt berekend uit het quotiënt van de lichtsterkte van een puntvormige lichtbron in „Candela“ en het kwadraat van de afstand in meter. Een „Candela“ is ongeveer de helderheid die een kaars uitstraalt – gemeten in Lux zou een kaars op een afstand van twee meter 0.25 Lux hebben. Er zou dus een behoorlijk grote kandelaar nodig zijn om wettelijk conforme verlichting op kantoor mogelijk te maken.

Kantoormedewerkers hebben het een stuk makkelijker als ze in plaats daarvan gebruikmaken van moderne techniek.

Naast natuurlijk daglicht zorgen plafondlampen voor aangenaam indirect licht. Ook LED-plafondpanelen worden vaak gebruikt als basisverlichting van een ruimte. Verborgen LED-strips en banden geven de ruimte eveneens een aangename sfeer.
Heb je voor het handmatig bewerken van documenten echter gerichter licht nodig, dan kan een aparte bureaulamp uitkomst bieden. Let er wel op dat deze je tijdens het gebruik niet direct of door reflectie verblindt. Ook vloerlampen of andere mobiele lichtbronnen kunnen hiervoor worden gebruikt. 

Geef je de voorkeur aan echte planten boven kunstplanten, dan kun je een extra plantenlamp gebruiken. Die geeft je beplanting het nodige UV-licht en zorgt voor een aangename en moderne sfeer in de ruimte.

Energiezuinige ledlampen of tl-buizen met de lichtkleur „neutraalwit“ of „daglichtwit“ komen het dichtst in de buurt van natuurlijk licht. Deze lichtbronnen in combinatie met grote ramen die veel natuurlijk daglicht binnenlaten, plus een individueel instelbare bureaulamp, vormen de beste combinatie. Een volgende stap om daglicht in gesloten ruimtes te brengen, is de OLED, de „organische lichtdiode“. In tegenstelling tot haar anorganische zus, de anorganische lichtdiode (LED), kan deze met dunnelaagtechniek worden geproduceerd. Iedereen met een smartphone, tablet of modern flatscreen heeft zo’n OLED al in bezit: ze worden gebruikt voor de verlichting van beeldschermen. Omdat ze slechts weinig warmte ontwikkelen, kunnen ze ook als lichtbron in bouwmaterialen worden geïntegreerd, bijvoorbeeld in hout of plafondpanelen. 

In principe wordt onderscheid gemaakt tussen drie lichtkleuren of kleurtemperaturen:

Warmwit:  Het bronskleurig glinsterende licht ligt tussen 2.700 en 3.300 Kelvin en verspreidt een wat gedimd licht dat de ruimte een gezellige sfeer geeft. Hierbij gaat het nadrukkelijk niet om werkverlichting. Warmwit licht vind je vaker in woonkamers of slaapkamers, waar de sfeer dan ook ontspannend moet zijn. 

Neutraalwit: Het iets koeler ogende licht begint bij 3.300 Kelvin en loopt op tot 5.300 Kelvin. Neutraalwit licht vind je vooral in badkamers.

Daglichtwit: Met een Kelvin-waarde tussen 5.300 en 7.500 oogt deze lichtkleur eerder fel en wordt hij vooral gebruikt in kantoren, keukens en functionele ruimtes waarin je ook fijnere werkzaamheden uitvoert.

De drie kleurtemperaturen zijn ook gebaseerd op de lichtomstandigheden overdag. Bij zonsopgang is het licht warmwit, in de voormiddag neutraalwit en rond het middaguur ligt de Kelvin-waarde op het niveau van daglichtwit.

De juiste mix maakt het verschil: Een van de belangrijkste basisprincipes is, zoals al genoemd, de mix van direct en indirect licht. Dat bereik je door het samenspel van daglicht en kunstlicht. Is je kantoor van zichzelf al te donker, dan kunnen daglichtlampen als plafondpanelen helpen om natuurlijk daglicht te simuleren.

Laat je niet verblinden: Daarnaast is het belangrijk om verblinding en reflecties te vermijden, zodat je ogen niet onnodig worden belast. Door het beperkte zicht en de daarmee samenhangende verkeerde houding kan verblinding zelfs tot aandoeningen van het skelet leiden. Ook een witte bureau in de felle middagzon kan dit veroorzaken. Een stijlvolle bureaumat is hier een goede oplossing, omdat die verblinding kan voorkomen. Let er dus op dat je je werkplek gelijkmatig verlicht en schaduwen vermijdt.

Pas de lichtintensiteit aan je werkzaamheden aan: Het spreekt voor zich dat niet elke activiteit directe verlichting nodig heeft. Werk je aan een pc of laptop, dan is lichte indirecte verlichting voldoende om het licht-donkercontrast te verminderen en zo je ogen te ontlasten.

Stem de verlichting af op je bioritme:  Wist je dat ons bioritme zich afstemt op het tijdstip van de dag? Ons slaap-waakritme wordt bepaald door een licht-donkerritme en richt zich naar het seizoen en de zonsopgang of -ondergang. Daarom zijn er ook veel mensen die moeite hebben met slapen als het buiten licht is. Zij worden dan meestal moe zodra het donker wordt. Dat gebeurt doordat in het lichaam melatonine wordt aangemaakt wanneer de lichtsterkte afneemt. Daarentegen worden we 's ochtends wakker en presteren we beter door het geproduceerde serotonine en het stresshormoon cortisol.

Samengevat: Het draait om de juiste wisselwerking tussen natuurlijk en kunstmatig licht en tussen direct en indirect licht. Er bestaat geen standaardrecept voor kantoorverlichting: lichtbeleving is en blijft iets persoonlijks – oudere medewerkers hebben iets meer licht nodig dan jongere.

Welke invloed heeft de verlichting?

De verlichting op kantoor beïnvloedt niet alleen ons lichamelijke en mentale welzijn, maar heeft ook direct effect op ons werk zelf. Slechte verlichting vermindert bovendien niet alleen onze productiviteit. Andere gevolgen zijn snelle vermoeidheid, onproductiviteit en oogklachten; op lange termijn dreigen zelfs slechtziendheid of depressies. Daarbij moet je weten dat vooral werken achter de computer de ogen zwaar belast. Terwijl je gedurende langere tijd een vast vlak op korte afstand moet fixeren, moet je je tegelijk voortdurend inspannen en daarbij het verschil tussen de helderheid van het scherm en die van de omgeving compenseren. Hoewel de lichamelijke schade voor iedereen duidelijk is, helpt voor het psychische aspect een klein voorbeeld: sommige mensen hebben er meer aanleg voor dan anderen om in de wintermaanden geleidelijk somber te worden. Volgens de gangbare opvatting van experts is de oorzaak dat ook het menselijk lichaam in een soort winterslaap vervalt om energie te besparen. De bijwerking is een algemeen neerslachtige stemming, oftewel: winterdepressie. Volgens die logica kan het niet gezond zijn om het hele jaar door dagelijks acht uur of meer in halfduister door te brengen.

Welke negatieve effecten slechte verlichting op kantoor veroorzaakt, is al duidelijk geworden. Daarentegen verhoogt de juiste kantoorverlichting de werkprestaties enorm. Voldoende daglicht en optionele bescherming tegen verblinding, in combinatie met directe en indirecte kunstmatige werkplekverlichting, ontlasten de ogen en bevorderen effectief werken en een gezonde lichaamshouding. Ergonomische verlichting bevordert naast de gezondheid van medewerkers ook hun tevredenheid en concentratie. Bovendien leidt een doordacht verlichtingsconcept tot een aanzienlijke kostenverlaging voor het bedrijf. 

De werking van licht op het menselijk lichaam is duidelijk aangetoond. Natuurlijk zonlicht is het beste licht voor mensen. Dit verbetert zowel de concentratie als de alertheid, wat onvermijdelijk tot betere werkprestaties leidt. Goede verlichting op kantoor verbetert niet alleen de motivatie, medewerkers zijn ook minder vaak ziek. Het heeft dus in het algemeen een positief effect op het bedrijf.

Goed licht is ook een kwestie van inrichting

Ook de inrichting en kantooruitrusting kunnen bij de lichtkleuren het doorslaggevende verschil maken: als een tafeloppervlak bijvoorbeeld spiegelend is, helpen zelfs de meest reflectiearme monitors of plafondlampen niet. Daglicht kan donkere ruimtes in vergelijking met lichte ruimtes niet volledig verlichten. Dat betekent natuurlijk niet dat onze kantoren steriel licht en als tandartspraktijken moeten ogen. Lichte kleuren en reflectiearme oppervlakken kunnen ook muren in pasteltinten of lichte houtsoorten zijn. Ook een matgeslepen glazen tafel voor een lichtgrijze wand is ideaal voor een modern kantoor. Wie dus op zijn werkplek – thuis of op kantoor – goede verlichting heeft, heeft het grootste deel al goed gedaan. Maar wie het thema ‘verlichting’ wil perfectioneren, moet ook een beetje verstand hebben van het effect van lichtkleuren.

Want niet alleen in de omgang met collega’s gelden in ontspanningsruimtes andere regels dan in kantoor- of vergaderruimtes. De verschillende lichtkleuren hebben aantoonbaar verschillende effecten op het menselijk lichaam. Daarbij zegt je eigen gevoel al heel veel: niemand zou thuis in de woonkamer een xenonlamp aan het plafond hangen om in de koude blauwe gloed zijn woonkamer weliswaar scherp waar te nemen, maar de ruimte eigenlijk het liefst zo snel mogelijk weer te verlaten. 

Net zoals je in je woonomgeving warme lichtkleuren moet gebruiken, mogen de signalen qua licht in de ontspanningsruimte ook subtiel op ‘gezellig’ staan. In de pauze- of creatieve ruimte is bijvoorbeeld een licht oranje lichtkleur een goede keuze: oranje staat voor optimisme en levensvreugde en bevordert creatief denken en gezellig samenzijn. Blauw licht staat voor rust en bevordert het spraakvermogen en helder denken – dus op kantoor een goede keuze als lichttemperatuur. En rood? Rood staat voor liefde, passie en woede en heeft op kantoor dus eigenlijk niets te zoeken. Als plaatselijk toegepaste lichtkleur verhoogt het de vitaliteit. Maar wie overdrijft met de invloed van rood licht in de kantoorverlichting, wordt, zoals gezegd, waarschijnlijk behoorlijk onrustig.

Maar niet alleen de lichtkleur en de techniek die voor kantoorverlichting worden gebruikt, spelen een rol. Ook rekening houden met de architectuur helpt: bureaus plaats je daarom het best met de korte zijde naar het raam, dus ‘de ruimte in’, zodat het daglicht van links of rechts op de monitor valt. Boven het bureau moet niet direct één lamp hangen, maar idealiter twee: de ene links, de andere rechts boven degene die werkt.

Zijn er voorschriften voor licht op kantoor?

Binnen bedrijven moeten verschillende wettelijke regels en normen worden nageleefd. Onder andere DIN EN 12464-1, de Arbeidsomstandighedenwet en ook de Arbeidsplaatsenverordening (ArbStättV) geven daar duidelijkheid over. Voor werkgevers zorgen wettelijke voorschriften in elk geval voor de noodzakelijke basisvoorwaarden waaraan zij tegenover hun werknemers op dit vlak moeten voldoen, terwijl bij zelfstandigen de situatie vaak nog behoorlijk onduidelijk is. Ook thuiswerkers (zie hierover ook het artikel Homeoffice: Thuis op kantoor in plaats van op kantoor thuis) lopen als het ware massaal willens en wetens in een probleem dat met een paar logische overwegingen en eenvoudige ingrepen te vermijden zou zijn: ze overbelasten hun ogen bij zwak licht op kantoor, krijgen te maken met houdingsklachten omdat ze praktisch acht uur per dag lichtreflecties ontwijken – of worden onrustig omdat ze de voor woonruimtes gebruikelijke gezellig warme lichttemperatuur ook op hun werkplek bij de kantoormeubelen gebruiken. De verlichting op kantoor is natuurlijk ook wettelijk geregeld: de „Verordnung über Sicherheit und Gesundheitsschutz bei der Arbeit an Bildschirmgeräten“ en de „Verordnung über Arbeitsstätten“, in te zien op de homepage van het Bundesministerium für Justiz und Verbraucherschutz, geven hierover informatie.